افشین علیزاد منیر مدیر مسوول و سردبیر خبرگزاری پپنا –
تقریباً هر کشوری که با ارز چندنرخی، یارانه سنگین مواد اولیه یا قیمت‌گذاری مصنوعی دست‌وپنجه نرم کرده، دیر یا زود با همان درد امروز ایران روبه‌رو شده است: رقابت غیرعادی برای خرید مواد، صادرات صوری، تغییر کیسه، و تضعیف تولید واقعی. مسیر کشورهایی مثل ترکیه، هند، چین، مصر و برزیل نشان می‌دهد که هر جا رانت ارزی باشد، صنعت به‌جای تولید، وارد چرخه سودجویی می‌شود—و همه آن‌ها در نهایت مجبور شدند سه راهکار واحد را اجرا کنند.
تجربه کشورهای مختلف
تقریباً هر کشوری که دو نرخی ارزی داشته یا مواد اولیه ارزان‌تر از قیمت جهانی عرضه کرده، دقیقاً همین مشکلات ایران را تجربه کرده است. چند نمونه مشهور در پتروشیمی و صنایع مشابه:
ترکیه — دهه ۹۰ و اوایل ۲۰۰۰
ترکیه سال‌ها ارز چندنرخی داشت و پلیمرهای وارداتی با یارانه عرضه می‌شد.
اتفاقاتی که افتاد:
• واردکنندگان مواد را با ارز یارانه‌ای وارد و تقریباً بدون فرآوری مجدد صادر می‌کردند.
• شرکت‌ها گریدها را تغییر نام می‌دادند تا روی کاغذ «تولید» تلقی شود.
• رانت ارزی تولید واقعی را متوقف کرد و «صادرات کاغذی» رشد کرد.
راهکار ترکیه:
• حذف ارز چندنرخی و آزادسازی واردات پلیمر
• نظارت بر ارزش افزوده واقعی
• ردیابی مواد اولیه از گمرک تا مصرف‌کننده
پس از یکسان‌سازی ارز، این سودهای رانتی تقریباً ناپدید شد.
هند — یارانه شدید پلیمرها در دهه ۲۰۱۰
دولت هند به تولیدکنندگان فیلم و کیسه‌های پلی‌اتیلن یارانه می‌داد.
مشکل:
• مواد سوبسیدی با فرآوری بسیار ساده (مثل چاپ یا افزودن ۱٪ رنگ) صادر می‌شد و یارانه نقد می‌شد.
راهکار هند:
• تعریف «حداقل ارزش افزوده» برای صادرات
• سیستم MEIS برای تشویق تولید واقعی
• قطع یارانه محصولات کم‌ارزش افزوده
نتیجه: صادرات صوری تقریباً حذف شد.
چین — دوران رشد شدید ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۵
چین برای جذب ارز صادراتی VAT Rebate می‌داد.
اتفاقاتی شبیه امروز ایران:
• خرید مواد با VAT پایین
• صادرات کامپاند سطحی یا بدون فرآوری
• تمرکز شرکت‌ها بر بازپرداخت مالیات، نه تولید واقعی
راهکار چین:
• صفر کردن Rebate صادرات مواد خام
• افزایش مشوق برای محصولات پیچیده
• کنترل الکترونیکی زنجیره تأمین
این سیاست صادرات «مواد خام با تغییر کیسه» را عملاً از بین برد.
مصر — قیمت‌گذاری ارزان گاز و پلیمرها
مصر هم با عرضه مواد ارزان دچار همان چرخه شد.
مشکل:
• رقابت خرید
• صادرات مواد خام با بسته‌بندی جدید
• کمبود برای صنایع داخلی
راهکار:
• ثبت تولید واقعی در سامانه
• محدودیت صادرات محصولات کم‌فرآوری
• اصلاح قیمت پایه و کاهش شکاف با بازار آزاد
برزیل — مشابه همین منطق در بخش کشاورزی
برزیل کود ارزان توزیع می‌کرد و برخی آن را دوباره بسته‌بندی و صادر می‌کردند.
راهکار:
• ردیابی بارکدی از کارخانه تا گمرک
• ممنوعیت صادرات کالاهای یارانه‌ای
• جریمه سنگین برای صادرات صوری
جمع‌بندی تجربه جهانی: همه راه‌ها به یک نقطه ختم می‌شوند
در همه این کشورها، یک نتیجه ثابت وجود دارد:
تا زمانی که قیمت مواد واقعی نباشد، تولید واقعی شکل نمی‌گیرد.
سه راهکار جهانی که همیشه جواب داده است:
۱) تک‌نرخی کردن ارز یا واقعی‌سازی قیمت مواد
تا جذابیت رانت از بین برود.
۲) ردیابی دیجیتال مواد اولیه تا گمرک
تا صادرات فیک و تغییر کیسه قفل شود.
۳) شرط ارزش افزوده حداقلی برای صادرات
تا صادرات واقعی تشویق و صادرات خام تنبیه شود
